Alkoholizm to choroba psychiczna? Prawda o podwójnej diagnozie

Zrozumienie, czy alkoholizm jest chorobą psychiczną, to klucz do zmiany perspektywy zarówno w społeczeństwie, jak i w podejściu do leczenia. Jako Magdalena Sikora, często obserwuję, jak to medyczne uznanie uzależnienia otwiera drzwi do skuteczniejszej pomocy i zmniejsza stygmatyzację. W tym artykule przyjrzymy się bliżej klasyfikacji alkoholizmu, jego powiązaniom z innymi zaburzeniami psychicznymi oraz niezwykle ważnej koncepcji "podwójnej diagnozy", która wymaga zintegrowanego podejścia terapeutycznego.

Czy alkoholik to osoba chora psychicznie? Medyczna klasyfikacja uzależnienia

Kiedy rozmawiam z pacjentami i ich rodzinami, często słyszę pytanie, czy alkoholizm to naprawdę choroba. Odpowiedź jest jednoznaczna i oparta na dekadach badań medycznych. Tak, uzależnienie od alkoholu jest uznawane za chorobę, a co więcej za zaburzenie psychiczne.

Jak oficjalnie medycyna definiuje alkoholizm? (ICD-10 i DSM-5)

Zgodnie z wiodącymi międzynarodowymi klasyfikacjami medycznymi, alkoholizm, czyli zespół uzależnienia od alkoholu, jest oficjalnie uznawany za zaburzenie psychiczne i zaburzenie zachowania. W Polsce, w Międzynarodowej Klasyfikacji Chorób i Problemów Zdrowotnych ICD-10, uzależnienie od alkoholu figuruje pod kodem F10.2. Nowsza klasyfikacja, ICD-11, również zalicza zaburzenia związane z używaniem alkoholu do tej kategorii, wprowadzając bardziej szczegółowe definicje, takie jak "szkodliwy wzorzec używania alkoholu". Podobnie amerykańska klasyfikacja DSM-5 łączy nadużywanie i uzależnienie w jedno spektrum określane jako "zaburzenia używania alkoholu" (AUD).

Długotrwałe spożywanie alkoholu ma toksyczny wpływ na ośrodkowy układ nerwowy. Prowadzi do zmian w strukturze i funkcjonowaniu mózgu, wpływając na neuroprzekaźniki. Początkowo alkohol może działać euforyzująco, wywołując uwalnianie dopaminy i serotoniny, co daje poczucie przyjemności i odprężenia. Jednak jego regularne spożywanie prowadzi do osłabienia naturalnej produkcji tych neuroprzekaźników, co w konsekwencji może skutkować obniżeniem nastroju, drażliwością, lękiem, a nawet depresją.

Różnica między nałogiem a chorobą psychiczną gdzie leży granica?

W kontekście uzależnienia od alkoholu, nie ma "granicy" między nałogiem a chorobą psychiczną nałóg jest formą choroby psychicznej. To bardzo ważne rozróżnienie. Uzależnienie od alkoholu to nie jest kwestia "braku silnej woli" czy "złego nawyku", który można łatwo porzucić. Jest to medycznie rozpoznana jednostka chorobowa, która wpływa na chemię mózgu, procesy myślowe, emocje i zachowanie. Traktowanie go jako słabości moralnej jest nie tylko krzywdzące, ale przede wszystkim utrudnia podjęcie skutecznego leczenia.

Dlaczego uznanie alkoholizmu za chorobę zmienia perspektywę leczenia?

Uznanie alkoholizmu za chorobę psychiczną fundamentalnie zmienia podejście do leczenia. Przesuwamy się z perspektywy moralnej na medyczną. To pozwala na systemowe podejście do problemu, włączenie pacjentów do opieki zdrowotnej i, co niezwykle istotne, zmniejsza stygmatyzację. Kiedy rozumiemy, że ktoś jest chory, naturalnie szukamy dla niego pomocy medycznej, a nie osądzamy. To otwiera drogę do profesjonalnej terapii, wsparcia farmakologicznego i psychologicznego, które są niezbędne do zdrowienia.

Podwójna diagnoza: Gdy uzależnienie i choroba psychiczna idą w parze

W mojej praktyce często spotykam się z sytuacjami, gdzie uzależnienie od alkoholu nie występuje samoistnie. Bardzo często towarzyszą mu inne zaburzenia psychiczne, tworząc złożoną sieć problemów, którą określamy mianem "podwójnej diagnozy".

Czym jest "podwójna diagnoza" i dlaczego jest tak częsta?

W psychiatrii termin "podwójna diagnoza" odnosi się do współwystępowania uzależnienia od substancji psychoaktywnych (w tym alkoholu) z innymi zaburzeniami psychicznymi. To zjawisko jest niezwykle częste. Statystyki są alarmujące: wśród pacjentów z zespołem uzależnienia od alkoholu często diagnozuje się również zaburzenia afektywne (depresję, chorobę afektywną dwubiegunową) w około 30% przypadków, a zaburzenia lękowe w około 37% przypadków. To pokazuje, że te problemy rzadko występują w izolacji.

Kurza czy jajko? Co było pierwsze depresja czy alkoholizm?

Związek między uzależnieniem a zaburzeniami psychicznymi jest złożony i często dwukierunkowy. To trochę jak pytanie o kurę i jajko. Z jednej strony, osoby cierpiące na zaburzenia psychiczne, takie jak depresja, zaburzenia lękowe czy choroba afektywna dwubiegunowa, mogą sięgać po alkohol w celu "samoleczenia". Alkohol, choć chwilowo, może dawać poczucie ulgi, redukować lęk lub poprawiać nastrój. Niestety, z czasem prowadzi to do rozwoju uzależnienia, które staje się kolejnym, często jeszcze większym problemem.

Z drugiej strony, samo nadużywanie alkoholu może wywołać lub nasilić objawy zaburzeń psychicznych. Długotrwałe picie zmienia chemię mózgu, prowadząc do obniżenia nastroju, nasilenia lęków, problemów ze snem czy nawet psychoz. W ten sposób tworzy się błędne koło, w którym jedno schorzenie napędza drugie, a pacjent wpada w coraz głębsze tarapaty.

Alkohol jako (nieskuteczna) próba samoleczenia problemów psychicznych

Wielu moich pacjentów opowiada, że zaczęło pić, aby poradzić sobie z trudnymi emocjami, stresem, smutkiem czy lękiem. Alkohol staje się dla nich swego rodzaju "lekarstwem" na ból psychiczny. Niestety, to jest próba całkowicie nieskuteczna. Początkowe, pozorne ukojenie jest złudne i krótkotrwałe. W rzeczywistości alkohol nie rozwiązuje problemów, a jedynie je maskuje i pogłębia. Zamiast leczyć depresję czy lęk, prowadzi do uzależnienia, które samo w sobie jest ciężką chorobą, a także nasila objawy pierwotnych zaburzeń, tworząc jeszcze bardziej skomplikowaną sytuację zdrowotną.

Jakie zaburzenia psychiczne najczęściej współistnieją z alkoholizmem?

Złożoność podwójnej diagnozy polega na tym, że uzależnienie od alkoholu może współistnieć z szerokim spektrum zaburzeń psychicznych. Przyjrzyjmy się tym najczęściej spotykanym.

Depresja i alkohol: Błędne koło smutku i "leczenia się" alkoholem

Jak wspomniałam, depresja współistnieje z alkoholizmem w około 30% przypadków. To jedno z najczęstszych połączeń. Osoby cierpiące na depresję często szukają ucieczki od przytłaczającego smutku, beznadziei i braku energii. Alkohol, dając chwilowe poczucie ulgi i "rozluźnienia", wydaje się być łatwym rozwiązaniem. Jednak to złudzenie. W dłuższej perspektywie alkohol jest silnym depresantem. Pogłębia objawy depresji, zaburza sen, zwiększa drażliwość i poczucie winy. Tworzy się błędne koło: depresja prowadzi do picia, picie nasila depresję, co z kolei skłania do dalszego picia. Przerwanie tego cyklu jest kluczowe dla zdrowienia.

Zaburzenia lękowe: Czy alkohol naprawdę uspokaja, czy tylko pogłębia lęk?

Zaburzenia lękowe, takie jak lęk uogólniony, napady paniki czy fobie społeczne, dotykają około 37% osób uzależnionych od alkoholu. Podobnie jak w przypadku depresji, alkohol bywa używany jako "środek uspokajający". Na początku może wydawać się, że zmniejsza napięcie i lęk, ułatwia kontakty społeczne. Niestety, jest to efekt krótkotrwały. Kiedy działanie alkoholu mija, lęk często wraca ze zdwojoną siłą (tzw. lęk z odbicia). Długotrwałe nadużywanie alkoholu nie tylko nie leczy lęku, ale wręcz go nasila, prowadząc do chronicznego niepokoju, problemów ze snem i ogólnego pogorszenia stanu psychicznego. Uzależnienie staje się dodatkowym źródłem lęku i stresu.

Choroba afektywna dwubiegunowa (ChAD) a ryzyko uzależnienia

Osoby z chorobą afektywną dwubiegunową (ChAD) są szczególnie narażone na rozwój uzależnienia od alkoholu szacuje się, że nawet 40-60% z nich nadużywa alkoholu. ChAD charakteryzuje się ekstremalnymi wahaniami nastroju, od epizodów manii (euforia, nadmierna energia) po epizody depresji (głęboki smutek, brak energii). Alkohol może być używany w próbie "stabilizacji" tych nastrojów do "uspokojenia" w fazie manii lub do "pobudzenia" w fazie depresji. Niestety, alkohol tylko destabilizuje nastrój, prowadząc do częstszych i bardziej intensywnych epizodów, a także do poważnych konsekwencji zdrowotnych i społecznych.

Zaburzenia osobowości (np. borderline) w połączeniu z nałogiem

Zaburzenia osobowości, takie jak osobowość borderline, schizotypowa czy antyspołeczna, również znacząco zwiększają ryzyko uzależnienia od alkoholu. Osoby z zaburzeniami osobowości często doświadczają intensywnych, niestabilnych emocji, problemów z regulacją nastroju, impulsywności oraz trudności w relacjach międzyludzkich. Alkohol może być dla nich sposobem na radzenie sobie z tymi trudnościami na stłumienie bólu emocjonalnego, zmniejszenie impulsywności (paradoksalnie, często zwiększa impulsywność w dłuższej perspektywie) lub ułatwienie funkcjonowania w sytuacjach społecznych. Niestety, podobnie jak w innych przypadkach, alkohol tylko pogłębia te problemy, prowadząc do dalszych konsekwencji i utrudniając skuteczną terapię zaburzenia osobowości.

Gdy alkohol niszczy psychikę: Zaburzenia wywołane bezpośrednio przez picie

Poza współistnieniem z innymi zaburzeniami, alkohol może bezpośrednio wywoływać poważne i często groźne dla życia stany psychiczne. Są to skutki toksycznego działania alkoholu na mózg.

Psychozy alkoholowe: Halucynacje, urojenia i paranoja (Zespół Otella)

Długotrwałe i intensywne picie alkoholu może prowadzić do rozwoju psychoz alkoholowych, które są ciężkimi zaburzeniami psychicznymi. Należą do nich:

• Halucynoza alkoholowa: Charakteryzuje się omamami słuchowymi (np. słyszenie głosów, które komentują lub obrażają), rzadziej wzrokowymi. Pacjent ma zachowaną świadomość, ale jest przekonany o realności omamów.
• Paranoja alkoholowa: Objawia się urojeniami prześladowczymi, np. przekonaniem, że jest się śledzonym, podsłuchiwanym, że ktoś chce zrobić krzywdę.
• Zespół Otella (urojenia zazdrości): Jest to specyficzna forma paranoi alkoholowej, w której osoba uzależniona, najczęściej mężczyzna, jest chorobliwie przekonana o niewierności partnerki, mimo braku jakichkolwiek dowodów. Urojenia te są niezwykle silne i mogą prowadzić do agresywnych zachowań.

Te stany wymagają natychmiastowej interwencji psychiatrycznej i są dowodem na to, jak destrukcyjny wpływ ma alkohol na zdrowie psychiczne.

Delirium tremens (majaczenie drżenne): Groźny dla życia stan odstawienny

Delirium tremens, czyli majaczenie drżenne, to jeden z najgroźniejszych dla życia stanów odstawiennych, który może wystąpić u osób silnie uzależnionych od alkoholu po nagłym zaprzestaniu picia lub znacznym zmniejszeniu dawki. Jest to ostry zespół psychotyczny, wymagający natychmiastowej hospitalizacji i intensywnej opieki medycznej. Objawy delirium tremens to m.in.:

• Silne drżenie rąk, języka, powiek.
• Dezorientacja co do miejsca, czasu i własnej osoby.
• Omamy wzrokowe (np. widzenie małych zwierząt, owadów tzw. "białe myszki"), słuchowe, rzadziej dotykowe.
• Zaburzenia świadomości, lęk, pobudzenie psychoruchowe.
• Objawy autonomiczne, takie jak: przyspieszone bicie serca, podwyższone ciśnienie krwi, nadmierne pocenie się, gorączka.

Nieleczone delirium tremens może prowadzić do niewydolności krążeniowej, drgawek, a nawet śmierci.

Otępienie alkoholowe i zespół Korsakowa: Jak alkohol trwale uszkadza mózg

Długotrwałe nadużywanie alkoholu, szczególnie w połączeniu z niedoborami żywieniowymi (zwłaszcza witaminy B1 tiaminy), prowadzi do trwałych uszkodzeń mózgu. Dwa najpoważniejsze z nich to:

• Otępienie alkoholowe: Jest to postępujące uszkodzenie funkcji poznawczych, prowadzące do spadku sprawności intelektualnej, problemów z pamięcią (szczególnie krótkotrwałą), koncentracją, myśleniem abstrakcyjnym i zdolnością do rozwiązywania problemów. Może również prowadzić do zmian osobowości i trudności w codziennym funkcjonowaniu.
• Zespół Korsakowa: Charakteryzuje się głębokimi zaburzeniami pamięci świeżej (amnezja następcza), co oznacza, że pacjent nie jest w stanie zapamiętywać nowych informacji. Często towarzyszy temu konfabulacja, czyli wypełnianie luk w pamięci zmyślonymi historiami, w które pacjent sam wierzy. Występuje również dezorientacja i apatia.

Te stany są często nieodwracalne i znacząco obniżają jakość życia pacjenta, wymagając długotrwałej opieki.

Leczenie osoby z podwójną diagnozą największe wyzwania

Leczenie pacjentów z podwójną diagnozą to jedno z największych wyzwań w psychiatrii i terapii uzależnień. Wymaga ono znacznie bardziej złożonego i skoordynowanego podejścia niż leczenie każdego z tych problemów osobno.

Dlaczego standardowy odwyk może nie wystarczyć?

Standardowe programy odwykowe, które skupiają się wyłącznie na uzależnieniu od alkoholu, często okazują się niewystarczające dla osób z podwójną diagnozą. Dlaczego? Ponieważ leczenie tylko jednego problemu zazwyczaj nie przynosi trwałych efektów. Jeśli pacjent z depresją lub zaburzeniami lękowymi zostanie poddany terapii uzależnień bez jednoczesnego leczenia zaburzenia psychicznego, po powrocie do środowiska prawdopodobnie ponownie sięgnie po alkohol, aby poradzić sobie z nieleczonymi objawami depresji czy lęku. Problemy te wzajemnie się napędzają, tworząc błędne koło, które trudno przerwać bez kompleksowej interwencji.

Terapia zintegrowana: Klucz do skutecznego leczenia obu problemów naraz

Kluczem do skutecznego leczenia podwójnej diagnozy jest terapia zintegrowana. Oznacza to, że leczenie uzależnienia i współistniejącego zaburzenia psychicznego musi być prowadzone równolegle i kompleksowo. Nie można czekać z leczeniem depresji, aż pacjent przestanie pić, ani odwrotnie. Oba problemy muszą być traktowane priorytetowo i jednocześnie. Terapia zintegrowana uwzględnia wzajemne oddziaływanie obu schorzeń, dostosowując strategie terapeutyczne tak, aby wspierać zdrowienie na obu płaszczyznach. To podejście zwiększa szanse na trwałą abstynencję i poprawę ogólnego funkcjonowania psychicznego.

Rola psychiatry, terapeuty uzależnień i psychoterapeuty w procesie zdrowienia

W procesie leczenia zintegrowanego niezbędna jest ścisła współpraca zespołu specjalistów. Każdy z nich wnosi unikalną perspektywę i kompetencje:

• Psychiatra: Odpowiada za diagnozę i leczenie farmakologiczne zaburzeń psychicznych (np. depresji, zaburzeń lękowych, ChAD, psychoz). Monitoruje stan psychiczny pacjenta i dostosowuje leki, które mogą stabilizować nastrój, redukować lęk czy objawy psychotyczne.
• Terapeuta uzależnień: Specjalizuje się w pracy nad uzależnieniem od alkoholu. Pomaga pacjentowi zrozumieć mechanizmy nałogu, rozwijać strategie radzenia sobie z głodem alkoholowym, uczyć się asertywności i budować motywację do utrzymania abstynencji.
• Psychoterapeuta: Może pracować nad głębszymi przyczynami problemów psychicznych i uzależnienia, takimi jak traumy, trudności w relacjach, niskie poczucie własnej wartości czy zaburzenia osobowości. Często stosuje terapie poznawczo-behawioralne (CBT) lub psychodynamiczne, które pomagają pacjentowi zmieniać destrukcyjne wzorce myślenia i zachowania.

Tylko dzięki skoordynowanym działaniom tych specjalistów, pacjent ma szansę na pełne i trwałe zdrowienie.

Gdzie szukać pomocy w Polsce? Praktyczny przewodnik dla chorego i jego rodziny

Zmaganie się z podwójną diagnozą jest niezwykle trudne, zarówno dla osoby chorej, jak i dla jej bliskich. Ważne jest, aby wiedzieć, gdzie szukać profesjonalnej pomocy. Pamiętajcie, że nie jesteście sami.

Pierwszy krok: Do kogo się zwrócić z podejrzeniem podwójnej diagnozy?

Jeśli podejrzewasz u siebie lub u bliskiej osoby podwójną diagnozę, nie zwlekaj. Szybka diagnoza i rozpoczęcie leczenia są kluczowe. Pierwszym krokiem może być wizyta u:

• Lekarza rodzinnego: Może on wstępnie ocenić sytuację, wystawić skierowanie do specjalisty i udzielić podstawowych informacji.
• Psychiatry: Jest to specjalista, który może postawić diagnozę zarówno uzależnienia, jak i współistniejących zaburzeń psychicznych, a także wdrożyć leczenie farmakologiczne.
• Poradni Leczenia Uzależnień (PLU): Oferuje kompleksową pomoc w zakresie uzależnień, a coraz częściej także w zakresie podwójnej diagnozy.
• Poradni Zdrowia Psychicznego (PZP): Specjaliści z PZP (psychiatrzy, psychologowie, psychoterapeuci) mogą pomóc w diagnozie i leczeniu zaburzeń psychicznych.

Wielu pacjentów obawia się stygmatyzacji, ale pamiętajcie, że szukanie pomocy to akt odwagi i odpowiedzialności.

Rodzaje placówek i formy terapii dostępne w ramach NFZ

W Polsce opieka nad osobami z podwójną diagnozą jest dostępna w ramach Narodowego Funduszu Zdrowia (NFZ) w różnych formach:

• Warunki stacjonarne:
  • Oddziały psychiatryczne: Dla osób w ostrych kryzysach psychicznych, wymagających intensywnej opieki i stabilizacji stanu.
  • Oddziały leczenia uzależnień: Oferują detoksykację i intensywną terapię uzależnień. Coraz więcej z nich ma doświadczenie w pracy z podwójną diagnozą.
  • Oddziały podwójnej diagnozy: Niektóre placówki specjalizują się w jednoczesnym leczeniu uzależnień i zaburzeń psychicznych.
• Warunki dzienne:
  • Oddziały dzienne psychiatryczne/terapii uzależnień: Pacjenci uczestniczą w terapii w ciągu dnia, a wieczorem wracają do domu. To dobra opcja dla osób, które potrzebują intensywnej terapii, ale nie wymagają całodobowej hospitalizacji.
• Warunki ambulatoryjne:
  • Poradnie Leczenia Uzależnień (PLU): Oferują terapię indywidualną i grupową, konsultacje lekarskie.
  • Poradnie Zdrowia Psychicznego (PZP): Umożliwiają konsultacje z psychiatrą, psychologiem i psychoterapeutą.

Warto poszukać placówek, które deklarują doświadczenie w pracy z podwójną diagnozą, ponieważ ich podejście będzie najbardziej kompleksowe.

Przeczytaj również: Psychiczne objawy zakochania: Czy to już miłość? Zrozum swój mózg

Jak wspierać bliską osobę, która zmaga się z uzależnieniem i problemami psychicznymi?

Wspieranie bliskiej osoby z podwójną diagnozą to wyzwanie, ale Wasza rola jest nieoceniona. Oto kilka praktycznych wskazówek:

• Empatia i unikanie oceniania: Pamiętajcie, że uzależnienie i zaburzenia psychiczne to choroby. Unikajcie oskarżeń, moralizowania i stygmatyzacji. Zamiast tego, starajcie się zrozumieć i okazać wsparcie.
• Zachęcanie do leczenia: Delikatnie, ale konsekwentnie zachęcajcie bliską osobę do podjęcia i kontynuowania terapii. Oferujcie pomoc w znalezieniu specjalisty czy umówieniu wizyty.
• Ustalanie zdrowych granic: Wsparcie nie oznacza umożliwiania dalszego picia czy tolerowania destrukcyjnych zachowań. Ustalcie jasne granice i konsekwentnie ich przestrzegajcie.
• Edukacja: Dowiedzcie się jak najwięcej o uzależnieniu i współistniejących zaburzeniach. Wiedza pomoże Wam lepiej zrozumieć sytuację i skuteczniej reagować.
• Poszukiwanie wsparcia dla siebie: Bliscy osób uzależnionych i chorych psychicznie sami często potrzebują wsparcia. Grupy takie jak Al-Anon czy grupy wsparcia dla rodzin osób z zaburzeniami psychicznymi mogą być nieocenionym źródłem pomocy.
• Dbanie o własne zdrowie psychiczne: Nie zapominajcie o sobie. Stres związany z chorobą bliskiej osoby może być ogromny. Dbajcie o swój odpoczynek, relacje i w razie potrzeby sami szukajcie pomocy psychologicznej.

Pamiętajcie, że proces zdrowienia jest długi i wymaga cierpliwości, ale jest możliwy. Wasze wsparcie może odegrać kluczową rolę.